توسعه روستايي

چکیده

منابع آبی در کشور از اهمیت بالایی برخوردار هستند و حفظ و بهره برداری از این منابع در اولویت برنامه ریزان قرار دارد.در این تحقیق هدف بررسی راهکارهای مدیریت بهینه منابع آبی کشور است که در این راستا ابتدا روش های اعمال مدیریتی منابع آب شرح داده شده، سپس روشهای بهره برداری از منابع آب در آبهای سطحی و زیر زمینی بیان شده و در نهایت به بررسی مدیریت مشارکتی آب به منظور دخالت مصرف کنندگان در امر مدیریت منابع آب در جهت ایجاد رهیافتی نوین برای استفاده بهتر از منابع آب پرداخته می شود.

کلمات کلیدی:

مدیریت منابع آب،بهره برداری،مدیریت مشارکتی

مقدمه

یکی از مسایل امروز بشر مدیریت منابع آبی است، بالاخص در ایران که بواسطه خشک بودن کشور از اهمیت به سزایی برخوردار است. در این مقاله هدف بررسی مولفه های موثر بر مدیریت منابع آبی کشور می باشد. تاکید عمده تحقیق، بر محیط های روستایی است که بخش عمده منابع آبی کشور را مورد استفاده قرار می دهند و بیشترین نیاز به منابع آبی را در بخشهای کشاورزی، صنایع روستایی، و شرب دارند.

روش های اعمال مدیریت منابع آب

اصول و چگونگی مدیریت منابع آبی از اهمیت زیادی در سطوح روستایی برخوردار است. اصولاٌ سه روش عمده برای اعمال مدیریت منابع آبی وجود دارد که عبارتند از:

v     ذخیره و نگهداری نزولات آسمانی در مناطق خشک و نیمه مرطوب: افزایش توان خاک درنگهداری نزولات جوی از طریق افزایش پوشش گیاهی، کاه و کلش و بقایای گیاهی در سطح خاک، و یا در اراضی شیب دار با احداث تراس و شخم زدن بر روی خطوط تراز زمان قرار گرفتن آب را بر روی خاک افزایش می دهند

v     خارج نمودن آب اضافی از اراضی مرطوب:زه کشی بالاخص در مناطقی که سفره آب زیر زمینی نزدیک به سطح خاک و ناحیه ریشه زای گیاهان و شالوده ساختمان ها و یا محل فاضلاب ها می باشد، حایز اهمیت می باشد. زه کشی غیر از فواید مورد بحث در مدیریت آب و منابع آبی، می تواند منجر به افزایش رشد درختان، قطع آسانتر درختان، تخریب کمتر خاک در موقع بریدن درخت و آماده نمودن زمین برای کشت گیاهان جدید به طریق سهل تر بشود.

v     رفع کمبود نزولات آسمانی با افزایش آب آبیاری:که از طریق آبیاری سطحی صورت می گیرد. انواع آن عبارتند از: جوی و پشته ای، آبیاری زیر زمینی که در این روش سطح آزاد آب در عمق خاصی نگه داشته شده و با حرکت روبه بالا در اثر خیز مویینه باعث خیس شدن خاک می شود، آبیاری بارانی که طی این روش، در زمانی که نفوذ پذیری خاک زیاد است و یا ناهمواری زمین گسترده است،صورت می گیرد و در نهایت آبیاری قطره ای که آب به طور دایم و یا به دفعات مکرر به قسمت هایی از زمین داده می شود.(محمودی و همکاران:1379: 141)

مهار آب های سطحی

با توجه به حجم آب و زمان آبی که رودخانه ها در خود دارند، به سه دسته می توان این گونه آب ها را تقسیم بندی نمود که استفاده و مدیریت هر دسته ویژگی های خاص خود را دارد:

1. 1.      رودخانه های دایم:این رودخانه ها در تمام ایام سال جریان دارد. منتها در فصل بارندکی بده آن زیادتر و به حداکثر مقدار سالیانه می رسد و در پاییز به حداقل خود می رسد.منشا آن ها اغلب چشمه ها و یا حاصل ذوب برفهای دایم ارتفاعات جریان های سطحی یا مخلوطی از آنها است.اغلب بر روی این رودخانه ها و انشعابات آن ها سدهای مخزنی بزرگی می زنند.
2. 2.      رودخانه های نیمه دایم:جریان آن ها ممکن است، چند ماه از سال برقرار و سپس قطع شود. اغلب با خاتمه فصل پاییز و شروع بارندگی های زمستانه جریان آب در این رودخانه ها زیاد می شود و تا آخر تیرماه ادامه می یابد.از منابع این آبها در کشت بهاره استفاده می شود و می توان روی آب آن ها حساب کرد. می توان آب آن ها را ذخیره نمود و گودال های طبیعی جهت ذخیره آب درست کرد. در برخی مواقع که حجم آب زیاد است امکان، ایجاد سد هم هست.
3. 3.      رودخانه های موقت:این رودخانه ها با بارش رگبار باران و راه افتادن سیلاب تا مدت کمی بعد از رگبار جاری هستند و سپس خشک می شوند. از نقطه نظر منابع آبی در ایران از آن ها استفاده چندانی نمی شود.در استان خراسان دیوارهای خاکی به نام بند سار زده می شود(در جهت عمود بر جریان آب)که سیلاب ها دریاچه های عمیقی درست کرده و شرایط برای کشت هندوانه مناسب می شود(فرداد:1375: 14-12).

مهار آب های زیر زمینی

بخش عمده ای از منابع آب بویژه در کشور ایران مربوط به آبهای زیر زمینی است که مهار آن از جمله سیاست های دولت در گذشته و حال بوده است. این منابع آبی عبارتند از:

1. 1.      قنات:که عبارتند از تعدادی چاه های عمودی که بوسیله مجرایی زیر زمینی به یکدیگر متصل می شوند و آب در این مجرا، با شیبی که به طول قنات و اختلاف ارتفاع بین مزرعه و کف مادر چاه بستگی دارد، جریان می یابد.
2. 2.      چاه:عبارتند از گودالی که به صورت عمودی حفر شده و معمولاٌ قطر آن متفاوت است و عمق آن تا جایی امتداد می یابد که از سطح زیر زمینی عبور کرده، وارد لایه های آبدار می شود.
3. 3.      چشمه:ظهور آبهای تحت الارض در سطح زمین را چشمه می نامند. چشمه وقتی به وجود می آید که لایه های آبدار زمین با سطح زمین برخورد می کند یا با لایه های نفوذ پذیری که به سطح زمین منتهی می شود،تماس داشته باشد(مهدوی:1377: 165-144)

مدیریت مشارکتی منابع آبی

هرز روی در منابع آبی در هنگام انتقال آب از جمله مشکلات توزیع و انتقال منابع آب در ایران است که در محیط های روستایی به دلیل نبود سرمایه های لازم جهت ترمیم و بهسازی آن ها مشکلات زیادی را در توزیع آب پدید آورده است.«بسیاری از دولت ها واگذاری مدیریت شبکه های آبیاری بخش دولتی به تشکل های محلی مصرف کنندگان آب را، شروع یا برنامه ریزی نموده اند. دولت ها امیدوارند با انتخاب این روش برای حل مسایل آبیاری به سه هدف مهم برسند:

1. 1.       بهبود کارایی مدیریت و پایداری شبکه های آبیاری
2. 2.       کاهش هزینه های دولتی برای بهره برداری و نگهداری
3. 3.       تخصیص اعتبار مالی محدود موجود به عملیات فنی تر و یا عملیاتی که بطور ذاتی باید توسط دولت انجام شود،مثل تنظیم استفاده از آب در حوزه آبخیز رودخانه و حل مسایل بهداشتی و زیست محیطی شبکه های آبیاری

دلیل اصلی اقامه شده برای واگذاری مدیریت آبیاری به سازمان های بخش خصوصی این است که موسسه های دولتی دارای ساختار مناسب برای ایجاد انگیزه جهت مدیریت اصولی هستند.» (شعبانعلی فمی و همکاران: 1385: 259- 252 )در حقیقت تجربه نشان داده که بخش های خصوصی خیلی بهتر از بخش های دولتی می توانند مدیریت کنند که این مساله به علت انگیزه های مالی و اقتصادی در این قبیل شرکت ها است.

شکل گیری سازمانهای معتبر مردمی که موجب مشارکت مؤثر مصرف کنندگان آب کشاورزی ، باشند در طی طریق دو رهیافت ذیل امکانپذیر است ؛

«رهیافت اول ؛ از تجربیات گذشته درس گرفت و انواع اصلاح شده ای از سازمانهای رسمی را در چارچوب نظامهای اجتماعی و سیاسی موجود ، طراحی نمود .

رهیافت دوم ؛ بدون معرفی هیچ الگوی تجویز شده ای بدنبال آن بود که این سازمانها به منزله ما حصل اندیشه جامعه بهره برداران به منصه ظهور برسند .

تفکر رهیافت اول، تفکر غالب می باشد . این رهیافت ، غالباً دولتها را به انجام اصلاحات مهم دعوت می کند (یعنی تفویض قدرت و مدیریت به روستاییان و ایجاد فرآیند دموکراتیک در کلیه تصمیم گیریها)، تا پیدایش سازمانهای مردمی را تشویق نمایند. اگر واقع نگر باشیم ، تجسم اینکه جوی کاملا ً جدید پدید آید که اشتباهات گذشته را تصحیح نماید، بعید به نظر می رسد و به علت وجود همین واقعیت است که این رهیافت در مجموع منجر به مشارکت کامل جامعه محلی بطور عام نگردیده و پیش بینی می شود که نخواهد گردید. رهیافت دوم هنوز مراحل ابتدایی خود را می گذراند و تعداد نمونه های آن اندک است . این شیوه نیز متکی به تجربیات قبلی است اما راه حل ریشه ای را دنبال می کند . در این رهیافت ایجاد یک سازمان ، بخشی از فرآیند است.»(زارعی دستگردی و همکاران:1385) .

نتایج تحقیق

یکی از نگرانی های امروز در کشور ایران بحث آب است که در این راستا برنامه های مختلفی جهت مدیریت بهینه آب مطرح شده است. منابع آبی به دو دسته تقسیم می شوند، آبهای سطحی و زیر زمینی. آبهای سطحی به انواع رودخانه های دایمی که مهار آب توسط سد های عمدتاٌ مخزنی است، رودخانه های نیمه دایم که در آن مخازن موقت جمع آوری آب تهیه دیده می شود و رودخانه های فصلی که چندان استفاده اقتصادی ندارند، تقسیم می شوند. در منابع زیر زمینی با چشمه ها، قنات ها، و چاه ها روبرو هستیم که هر کدام با توجه به شرایط خاصی که در منطقه وجود دارد، می تواند تامین کننده منابع آبی باشد. در جهت مدیریت بهینه منابع آب نیز تاکید بر مدیریت مشارکتی منابع آبی شده که بهبود مالی و کاهش هزینه ها از جمله دلایل گسترش مشارکت در این امر ذکر گردیده است.

منابع به کار رفته:

1. 1.       زارعی دستگردی.زهرا،مختاری حصاری.آرزو،شعبانعلی فمی.حسین،مدیریت مشارکتی شبکه های آبیاری رهیافتی نوین در انتقال منابع آب کشاورزی،همایش ملی مدیریت شبکه های آبیاری و زه کشی،دانشگاه شهید چمران اهواز،دانشکده مهندسی علوم آب،1385
2. 2.       شعبانعلی فمی.حسین،زارعی دستگردی.زهرا،مختاری.آرزو،انتقال مدیریت شبکه های آبیاری به بهره برداران ،استلزامی در بهره برداری بهینه از منابع آب کشاورزی،اولین همایش منطقه ای بهره برداری بهینه از منابع آب حوزه های کارون و زاینده رود، شهرکرد،1385
3. 3.       فرداد.حسین،آبیاری عمومی،انتشارات دانشگاه تهران،1375
4. 4.       فوت.هنری.د،مبانی خاکشناسی،ترجمه شهلا محمودی و مسعود حکیمیان،انتشارات دانشگاه تهران،1379
5. 5.       مهدوی.مسعود،مقدمه ای بر جغرافیای روستایی ایران،انتشارات سمت،1377

نظرات ()