توسعه روستايي

چکیده

محیط زیست امروزه به یک فاکتور مهم در اکثر برنامه ریزی ها تبدیل شده است که در حوزه های مختلف زندگی شهری و روستایی مطرح است. در محیط های روستایی که مد نظر این مقاله است، تاثیرات زیست محیطی بر خاک و مدیریت بهینه آن مورد بررسی قرار می گیرد که ضمن اشاره به جایگاه کشاورزی به عنوان یک آلوده کننده خاک روش های احیا، مقابله با فرسایش و مدیریت پایدار خاک شرح داده می شود. در نهایت به عواملی که باعث فرسایش می شوند به عنوان یک نگرانی عمده در عرصه خاک روستایی پرداخته می شود.

کلمات کلیدی:

 مدیریت خاک،روستا، محیط زیست، احیا

مقدمه

خاک و مدیریت خاک از جمله مسایلی است که ذهن افراد و متخصصان زیست محیطی را به خود جلب نموده است. ارتباط مستقیم و غیر مستقیم خاک با انسان از طریق کشاورزی، آب و ... جایگاه آن را بر برنامه ریزی های کلان دوچندان کرده است. هدف از این مقاله نیز بررسی ابعاد موثر بر مدیریت خاک و کاهش آلودگی و فرسایش خاک است تا از این راه بتوان در جهت توسعه پایدار حرکت نمود.   

کشاورزی و خاک

یکی از روش های بهره برداری از دیرباز به صورت کشاورزی بوده و انسان های زیادی در این زمینه فعالیت داشته اند.  در گذشته از چشمه ها و قنوات و چاه های کوچک چند متری برای آبیاری مزارع خود استفاده می کردند اما اکنون بر اثر افزایش جمعیت و پیشرفت تکنولوژی به منابع آب زیرزمینی متکی شده و با حفر چاه های عمیق و نیمه عمیق به طوری بی رویه آب آبیاری مزارع خود را تأمین می کنند. از مواردی که متأسفانه منابع طبیعی را دچار تخریب کرده است عملیات کشاورزی در اراضی که مستعد کشت نبوده و با شوری و قلیاییت بالای آب و خاک مواجه شده است. در نتیجه پدیده ای به نام بیابان زایی را به وجود آورده اند(اخوی میراب باشی تفتی:1386:2167-2158).

به عنوان یک نمونه، از سطح 9/2 میلیون هکتاری استان مرکزی 9/1 میلیون هکتار آن اراضی مرتعی است که 6/0 میلیون هکتار ره دلیل عدم مدیریت صحیح و استفاده بی رویه از پوشش گیاهی به شدت به سمت فقیر شدن پیش می رود. از طرفی با رواج کشت دیم در شیب های بالاتر از 12% و به روش نامطلوب(شخم در جهت شیب)میزان فرسایش خاک روبه تشدید است(داودی راد و همکاران:120:1380-109).

عواملی که باعث فرسایش خاک می شوند، عبارتند از:

1. آب:با جاری شدن آنی و سیل آسا در نتیجه عوامل گوناگونی مثل پر شدن ریز دانه های زمین در اثر سفت شدن خاک زیر پای گلهها و یا عدم وجود موانع گیاهی در دامنه ها و کوه ها که سیل را تشدید می نماید و یا کمک بشر به روان شدن آب باران و برف از طریق شخم ناصحیح و ...
2. باد:این عامل در مراتع و بیابان ها بیابان زایی را تسریع کرده و باعث سایش و از بین رفتن خاک زمین به صرت غبار که خودش به نوع دیگری باعث از بین رفتن زیستی در مناطق مختلف می گردد.
3. چرای بی رویه دام ها:چرا دادن تعداد بیشتری دام در مراتع به کرات باعث نوعی فرسایش و تخریب در اراضی می شود که هم از دید مدیریتی و هم از دید اقتصادی ضررهای زیادی به خود دانداران و منابع طبیعی از قبیل زمین و خاک وارد می نماید.
4. شخم زدن غلط زمین های کشاورزی:کشاورزان در نتیجه عدم اطلاع از نتایج اعمال خود و ناآگاهی در مورد شیوه های صحیح انجام امور کشاورزی اقدام به شخم زدن ناصحیح زین می نمایند که شیوه های غلط در مقابل آب و برف و باران دوام نیاورده و خود هم به عنوان جویی در جهت هدایت آب به زمین های پایین دست و افزودن به سرعت جریان آب و نهایتاٌ شسته شدن خاک های حاصل خیز و زیر گل و لای ماندن محصولات سایر کشاورزان در اراضی پایینی عمل می کنند.
5. قطع اشجار جنگل ها و بیشه زارها از طرف ساکنین محلی:این افراد از چوب درختان جنگلی در ساختن خانه ها و یا مصارف سوختی و حتی صنعتی استفاده می کنند که در نهایت این پوشش گیاهی زمین از بین رفته و در مقابل انواع عوامل فرسایش خاک آسیب پذیر می گردد.(حسن زاده:1380: 93-85)

مدیریت پایدار خاک

کنترل فرسایش و مهار تخریب و اتلاف خاک مدیریت پایدار منابع خاکی را می طلبد.. به منظور مدیریت پایدار منابع خاک و جلوگیری از اتلاف آن دو استراتژی وجود دارد:

1- احیاء خاک ها و اکوسیستم های تخریب شده

 2- تکنولوژی های کشاورزی سازگار و بهسازی.

اهداف مهم از ارائه این گونه استراتژی ها عبارتند از:

الف – افزایش تامین مواد غذائی مورد نیاز جمعیت جهان با توجه به مدیریت منابع خاک از طریق احیاءخاک های تخریب شده و در صورت لزوم تبدیل پایدار اکوسیستم های طبیعی به کاربری های کشاورزی

ب – افزایش محصول و تراکم آن در هر هکتار زمین

ج – جایگزینی واریته های کم محصول با واریته های پرمحصول

د – کاهش زایدات برداشت شده و بر جای مانده از محصول

ه – استفاده بهینه از منابع خاک و جلوگیری از اتلاف آن

شناخت استراتژی های جلوگیری از اتلاف خاک ما را به سمت راهکارهای عملی هدایت می کند که موجب می شود از طریق آن ها از نابودی گسترده منابع خاکی بکاهیم.

برخی راهکارهای عملی به منظور پیشگیری از اتلاف منابع خاک به عنوان سرمایه ملی عبارتند از:

1- زراعت حفاظتی یا بدون کشت و زرع با استفاده از بقایای گیاهی قابل برگشت محصولات مانند مالچ یا بکارگیری شخم های حفاظتی سازگار با نوع محصولات کشاورزی و استفاده از گردش های زراعی محصول

2-استفاده معقولانه از کودها و مدیریت تلفیقی مواد مغذی بر اساس ظرفیت برد خاک به منظور تولید مواد غذائی و توسعه روش های بیولوژیک مرتبط با آن مانند کمپوست کودهای گیاهی، کاشت محصولات مختلط 3- توجه به حفاظت آب، برداشت آب و چرخه بازیابی آن، آبیاری قطره ای، کشاورزی آبی، نیمه آبی و مدیریت سفره آب های زیرزمینی با در نظر گرفتن حداقل هدررفت در میزان آب

4- بهبود سیستم های تولیدی – زراعی از طریق توسعه بیوتکنولوژی با توجه به سرعت بالای کاهش سرانه زمین و محدودیت منابع خاک، سوء تغذیه و نیازهای جهانی غذا با هدف ازدیاد تولید واریته های محصولات کشاورزی.

5-مدیریت حوزه آبخیز از طریق کنترل مناطق حساس و فرسایش پذیر و رتبه بندی خاک های هر حوزه بر اساس میزان حساسیت و هدررفتگی آن و کنترل چرای بیش از حد مراتع و بهره برداری از مناطق جنگلی

6-احیاء اکوسیستم های تخریب شده مانند احیاء تالاب های شور، کنترل خاک های آلوده به زائدات صنعتی

7- توسعه تحقیقات علوم مرتبط با خاک و تلاش های محققان و سیاست گذاران در مقیاس های محلی، منطقه ای، ملی و بین المللی در ارتباط با حفظ خاک به عنوان سرمایه ملی و(امینی نسب:1383: 546-537)

نتیجه گیری

خاک و مدیریت خاک از جمله مسایلی است که ذهن افراد و متخصصان زیست محیطی را به خود جلب نموده است. ارتباط مستقیم و غیر مستقیم خاک با انسان از طریق کشاورزی، آب و ... جایگاه آن را بر برنامه ریزی های کلان دوچندان کرده است. در این زمینه توجه به فرسایش و نابودی خاک ضرورت دارد. عوامل فرسایش خاک عبارتند از باد، آب، چرا، شخم زدن و بریدن درختان است لذا ضرورت مدیریت پایدار منابع خاکی احساس می شود. در این رابطه بکارگیری دو استراتژی احیاء خاک ها و اکوسیستم های تخریب شده و تکنولوژی های کشاورزی سازگار و بهسازی می تواند کارساز باشد. در انتها جهت اتلاف منابع راهکارهایی مطرح شود که عبارتند از روش هایی چون زراعت حفاظتی یا بدون کشت و زرع، استفاده معقولانه از کودها و مدیریت تلفیقی مواد مغذی بر اساس ظرفیت برد، توجه به حفاظت آب، برداشت آب و چرخه بازیابی آن و بهبود سیستم های تولیدی – زراعی از طریق توسعه است.

منابع بکار رفته

1. اخوی میراب باشی تفتی.سید مهدی،کلانتری.سعیده،مدیریت و حفاظت خاک در کشاورزی،مجموعه مقالات دومین همایش ملی کشاورزی بوم شناختی ایران،1386
2. امینی نصب.سید مهدی،چالش های مدیریت منابع خاک به عنوان سرمایه ملی، با تاکید بر راهکارهای پیشگیری از اتلاف آن، اولین همایش روشهای پیشگیری از اتلاف منابع ملی،1383
3. حسن زاده.محسن،نقش اطلاع رسانی موثر در مدیریت اراضی، فرسایش خاک و توسعه پایدار، همایش ملی مدیریت اراضی-فرسایش خاک و توسعه پایدار،1380
4. داودی راد.علی اکبر،ابراهیمی.نادر قلی،قدوسی.جمال،موسوی.علی اکبر،ارزیابی نقش مدیریت اراضی در فرسایش خاک،1380

نظرات ()